Het kapitalisme is gebaseerd op uitbuiting. Gaat het onvoorwaardelijk basisinkomen ons redden?

Een interview van Tina Groll voor Zeit Online met Patrick Spät.

Het kapitalisme is gebaseerd op uitbuiting. Je zou verwachten dat het zichzelf vernietigt, zegt filosoof Patrick Spät, maar zelfs de digitalisering krijgt geen vat op het systeem.

Zeit online: Waarom is het kapitalisme een probleem, meneer Spät?

Patrick Spät: Omdat het welvaart belooft voor iedereen, maar het slechts brengt bij enkelen. Het hele systeem is gebaseerd op exploitatie – uitbuiting van mens en natuur. Niets in het kapitalisme is duurzaam, om maar eens een nieuw modewoord te gebruiken. Zelfs uit subculturen en kritiek op het kapitalisme ontstaan nog nieuwe producten.

Zeit online: Wat bedoelt u?

Spät: Een concern als BMW bijvoorbeeld dat in autodelen stapt … of neem een bedrijf als Wiesenhof dat plotseling vegetarische schnitzels aanbiedt. Dat heeft weinig te maken met oprechte interesse in duurzaamheid. Het is een marketing truc. Met een doos Krombacher bier zal je nooit één vierkante meter regenwoud redden. Bedrijven doen dat om winst te maken. Het genereren van winst is hun voornaamste drijfveer.

Zeit online: In uw nieuwe boek Die Freiheit nehm ich dir [Ik ontneem je je vrijheid] schrijft u, dat de ineenstorting van het kapitalisme zit ingebakken in het systeem. Maar het systeem houdt ongelooflijk lang stand.

Spät: Crisissituaties zijn ook een bedrijfsmodel, sinds 2008 is het aantal miljonairs wereldwijd snel toegenomen. Het behoort tot de essentie van het kapitalisme nieuw benuttingspotentieel te vinden. Of oude mogelijkheden voor exploitatie opnieuw te gebruiken – vaak met waanzinnige rendementen. Na de crisis van 2008 heeft een herbezinning op authentieke producten plaatsgevonden. Sinds die tijd neemt de monopolisering van land en water wereldwijd sterk toe.

Zeit online: Hebt u een voorbeeld?

cashboxSpät: Grote ondernemingen nemen op grote schaal land, bossen en weiden in bezit ten koste van de mensen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika. Ze leggen plantages aan of bouwen fabrieken en dwingen mensen tot loonarbeid waarin ze uitgebuit worden. Wat water betreft: het was in vele landen in het Zuiden een gemeenschappelijk goed. Iedereen kon er kosteloos over beschikken. De bronnen zijn nu door bedrijven als Nestlé, Coca-Cola en Pepsi omheind, het water wordt gebotteld en duur verkocht. Deze bedrijven hebben daarmee de boeren in het gebied beroofd van hun bestaansmiddelen. Hen blijft vaak niets anders over dan zich voor lage lonen af te beulen in fabrieken. Maar je hoeft helemaal niet naar Afrika te kijken om voorbeelden van landroof te vinden. In Brandenburg vindt een grote uitverkoop van landbouwgronden plaats. Daar verwerft opticienketen Fielmann bijvoorbeeld op grote schaal gronden om deze duur te kunnen verpachten aan agrarische bedrijven. Of er wordt onmiddellijk gespeculeerd op stijgende prijzen. Kleine boeren en boerinnen kunnen dat niet bijbenen.

Zeit online: Hoe lang kan dat goed gaan?

Spät: Op den duur worden de rijken steeds rijker en de armen steeds armer. Volgens een recente studie van Oxfam bezitten de 62 rijkste mensen in de wereld evenveel als de armste helft van de wereldbevolking. Ook in de Europese verzorgingsstaten wordt de verdeling van welvaart steeds ongelijker. Tussen haakjes, deze ontwikkeling is de normale situatie.
Dat het kapitalisme voor iedereen meer welvaart bracht, was alleen mogelijk in de historisch unieke situatie na de Tweede Wereldoorlog. De sociale markteconomie werkte, omdat alles verwoest was. De wederopbouw is gefinancierd met behulp van kredieten en leningen. Al vanaf het begin van het neoliberalisme in de zeventiger jaren zwaaide de slinger weer terug. Daarom, in ieder geval sinds de economische crisis van 2008, wordt kritiek op het kapitalisme weer veel gehoord. Maar een revolutie blijft uit.

Zeit online: Waarom?

Spät: Omdat er nog steeds te veel mensen in de westerse welvaartsstaten zijn, die de vanzelfsprekendheid van de markt en het vermeende gebrek aan alternatieven onderschrijven. Dat heeft onder andere te maken met kennis. Veel misstanden en ook de geschiedenis van het kapitalisme, zijn onbekend. Veel mensen weten niet onder welke bloedige omstandigheden het kapitalisme zich heeft ontwikkeld. De boerenoorlogen zijn hiervan een goed voorbeeld. Het is geenszins zo dat de mensen in de 15e en 16e eeuw op vreedzame wijze begonnen met handel, wat langzamerhand tot welvaart voor iedereen leidde. Er was eerder sprake van roof van gemeenschappelijk bezit.

Zeit online: Wat betekent dat?

charter-of-the-forestSpät: Heb je wel eens gehoord van het Charta of the Forest (Handvest van het Bos)? Deze Engelse wet uit het jaar 1217 is nu bijna geheel vergeten. Zij verklaarde het woud tot gemeenschappelijk erfgoed. Iedereen had het recht om voedsel en hout uit het bos te halen om in zijn behoeften te voorzien. Toen de industrialisatie zijn intrede deed werden deze essentiële benodigdheden van de bevolking afgepakt. Er werden fabrieken gebouwd en er bleef de voormalige boeren niets anders over dan zich te verhuren. De eersten deden dat overigens maar zo lang totdat zij genoeg hadden om de rest van de maand door te komen. Vervolgens werd zo op de lonen gekort dat arbeiders voortdurend hard moesten werken om genoeg loon te verdienen om te overleven. Niet toevallig ontstond in die tijd de moderne politie. Vandaag de dag is het moeilijk voor te stellen dat bossen en water niemand toe behoren. Tegenwoordig vertrouwen mensen blind op loonarbeid. Werk is bijna een vervanging voor religie geworden.

Zeit online: De digitale transformatie vernietigt nu meer banen dan dat er nieuwe arbeidsplaatsen worden gecreëerd door de digitalisering.

Spät: Dit toont aan hoe zelfdestructief het kapitalisme werkelijk is. Er zijn volledig geautomatiseerde fabrieken ontstaan waarin robots en machines 24 uur per dag produceren. Nu al rijdt de metro zonder bestuurder. Zelf rijdende auto’s zijn bijna klaar voor de markt. Vrachtwagenchauffeurs zijn in de toekomst overbodig. Hetzelfde geldt voor de postbode. Pakketdiensten leveren goederen met drones of robots. De digitalisering zal ook niet stoppen bij bankiers, juristen, artsen of journalisten. Verwacht wordt dat slechts tien procent van de beroepsbevolking een baan zal hebben, waarvan ze goed kan leven. Dit zijn zeer gespecialiseerde deskundigen die deze machines en computers ontwikkelen of bedienen. En nog eens tien procent zal het werk doen dat machines niet kunnen overnemen – de rest moet zich afvragen hoe zij de kost gaan verdienen. Dan echter valt de voedingsbodem onder het kapitalisme weg. Want als er geen consumenten meer zijn, vernietigt het kapitalisme zichzelf.

Zeit online: Wat komt er dan – het onvoorwaardelijk basisinkomen?

Spät: Dat zal ons niet redden. Natuurlijk, het idee is verleidelijk. Gewoon iedere maand 500 of 1.000 euro ontvangen – maar het onvoorwaardelijk basisinkomen verandert de eigendomsverhoudingen niet. De maatschappelijke rijkdom blijft in handen van de rijken, die ook een basisinkomen krijgen. De armen worden op het randje van het bestaansminimum in slaap gesust …., en moeten doorgaan met consumeren, om het systeem draaiende te houden. En het werkt alleen binnen de natiestaat. Vluchtelingen of mensen zonder papieren staan met lege handen. Bovendien wordt ervan uitgegaan dat het economisch systeem zich zal aanpassen, zodat de prijzen stijgen en de lage lonen sector groeit. Het zou het systeem niet veranderen, de digitalisering niet stoppen. Het is beter om de vermogenswinstbelasting en de marginale belastingtarieven te verhogen. En een automatiseringsdividend en een belasting op robots in te voeren. Want die robots – die werken zwart. Dat robots voor ons werken is op zich een positieve ontwikkeling op voorwaarde dat iedereen de vruchten plukt, in plaats van een enkeling

Zeit online: Kunnen de huidige werkenden iets leren van de eerste fabrieksarbeiders?

Detroit Industry Murals, Diego Rivera, 1932-1933, Detroit Institute of Arts

Detroit Industry Murals, Diego Rivera, 1932-1933, Detroit Institute of Arts

Spät: Ja, ongehoorzaamheid. Arbeiders waren in die tijd veel sneller bereid om te staken. Ze vonden sabotage ook een legitiem middel voor collectieve actie. Tegenwoordig zou wat meer stakingsbereidheid goed zijn – en moed om voor goede arbeidsomstandigheden en een eerlijke verdeling te strijden. Het is immers geen natuurwet dat de lonen zo laag moeten zijn, dat je er amper fatsoenlijk van kan leven. De voormalige VW baas Martin Winterkorn verdiende meer dan 8.000 euro per uur. Dat zijn idiote beloningen. Eigenlijk zouden vakbonden veel meer tegenwicht moeten bieden. Ik ben ervan overtuigd dat de grote vakbonden nog veel macht kunnen uitoefenen. Frankrijk, waar immers honderdduizenden mensen ondanks de noodtoestand gaan demonstreren, is daar op dit moment het voorbeeld van. Mijn indruk is ook dat de bonden zich de laatste tijd weer harder opstellen. De Algemene Dienstenbond Verdi is daar een voorbeeld van. Dat is een goed begin.

Zeit online: Wie is verantwoordelijk voor onze huidige situatie?

Spät: Iedere individuele manager en beleidsmaker is allereerst zelf verantwoordelijk voor zijn beslissingen die leiden tot onrecht, armoede en ellende onder het kapitalisme. Maar het is niet voldoende om het personeel te vervangen. Omdat het systeem vereist dat het zichzelf in stand houdt. Een bedrijf kan het zich nauwelijks veroorloven om menslievend en met respect voor natuurlijke hulpbronnen actief te zijn – het zou op de zogenaamde vrije markt onderuit gaan. Om deze reden hebben coöperatieve en collectieve ondernemingen het immers zo moeilijk. Macht zonder verantwoordelijkheid bestaat niet. Daarom vind ik het intens gemeen, als politiek en bedrijfsleven de verantwoordelijkheid bij het individu leggen. Geen enkele consument, geen enkele burger kan het systeem wijzigen. Het enige dat wij misschien kunnen veranderen is onze houding ten opzichte van het kapitalisme – en onze bereidheid om te protesteren. Want wie de samenleving wil begrijpen of veranderen moet de eigendomsverhoudingen begrijpen en veranderen.

Originele titel: Kapitalismus: “Das bedingungslose Grundeinkommen wird uns nicht retten”
Interview: Tina Groll, 29 juli 2016

Patrick Spät, gepromoveerd filosoof, volgt de ontwikkelingen op het gebied van kapitalisme en arbeid en schrijft daar kritisch over. Hij heeft verschillende boeken en pamfletten op zijn naam staan. Zijn nieuwe boek Die Freiheit nehm ich dir is onlangs verschenen bij Rotpunktverlag.

Vertaling: Florie Barnhoorn, september 2016