Voor een toekomst zonder banen is een nieuwe versie van het kapitalisme nodig

Dit bord zal een stuk kleiner worden ...

Dit bord zal een stuk kleiner worden …

Tegenwoordig zijn er netto meer banen in de wereld dan ooit tevoren, na honderden jaren van technologische innovatie en na honderden jaren waarin mensen het einde van het werk voorspelden. De bewijsvoering voor deze bewering is glashelder. Dus als iemand iets anders beweert, moet dat standpunt wel religieus van aard zijn en het heeft, zoals we allemaal weten, geen zin om over godsdienst te twisten.

Marc_AndreessenDit zijn de woorden van technologie-magnaat Marc Andreessen in één van de emails die wij uitwisselden over de gevolgen van de opmars van de technologie voor de werkgelegenheid. Andreessen blijft volharden in zijn mening dat dezelfde exponentiële curve, die een tijdperk van overvloed mogelijk maakte, nieuwe banen zal scheppen – sneller en op een grotere schaal dan voorheen – en noemt mijn bewering dat we afstevenen op een toekomst zonder banen een luddiete drogreden.

Ik wou dat hij gelijk had, maar dat is niet zo. En het is geen religieus debat; het is een vraagstuk van algemeen belang en een kwestie van voorbereid zijn (op de dingen die komen gaan). De technologische vooruitgang die weldra aan de horizon verschijnt, houdt niet alleen een gevaar in voor laaggeschoolde arbeidskrachten; ook de banen van kenniswerkers staan op het spel. Er gebeurt zoveel en het gaat zo snel. De technologische ontwikkeling zal hele bedrijfstakken in beroering brengen en beroepen elimineren. Er zullen zeker enkele nieuwe banen bijkomen, maar het zullen er niet veel zijn. We zullen niet in staat zijn om de mensen die hun baan verliezen om te scholen, omdat, zoals ik al tegen Andreessen zei, je wel een Andreessen kan trainen om een taxi te te besturen, maar je geen Andreessen kan maken van een ontslagen taxichauffeur. De banen die nodig zijn, zullen zeer gespecialiseerde vaardigheden vereisen en hoge niveaus van scholing — die de meeste mensen niet hebben.

UWV-werkzoekenIk ben optimistisch over de toekomst en weet dat technologie de samenleving veel goeds zal brengen. Ik realiseer me ook dat miljoenen met permanente werkloosheid te maken zullen krijgen. Ik ben bang dat als we dit probleem onder het tapijt blijven schuiven, het zal ontaarden in sociale onrust. We moeten de overgang gemakkelijker maken door te zorgen voor degenen die het zwaarst getroffen zijn. Op de korte termijn zullen we in de Verenigde Staten veel nieuwe banen in het leven roepen om robots en fabrieken te bouwen en nieuwe computersystemen te programmeren. Maar de werkgelegenheidsexplosie zal niet lang duren.

We zullen zien dat Uber binnen 10 jaar de meeste van zijn chauffeurs ontslaat als het bedrijf overschakelt op zelfrijdende auto’s; fabrikanten zullen werknemers vervangen door robots; fastfood restaurants zullen volledig geautomatiseerde technieken voor voedselbereiding installeren; op kunstmatige intelligentie gebaseerde systemen gaan de banen van het merendeel van de witteboordenwerkers in boekhouding, financiën en administratie overnemen. Hetzelfde gaat op voor beroepskrachten als juridisch medewerkers, apothekers en medewerkers van de afdeling klantenondersteuning. Dit alles zal gelijktijdig plaatsvinden en het tempo zal versnellen aan het eind van de jaren 2020.

Andreessen is het ermee eens dat er onrust zal ontstaan en dat beroepen zullen verdwijnen door productiviteitsverbeteringen mogelijk gemaakt door de technologie. Het libertaire boek dat hij wilde dat ik las, beweert dat, hoewel de werkloosheid van geschoolde werknemers door mechanisatie een tragedie is voor de betrokkene, het een onvermijdelijk gevolg is van maatschappelijke vooruitgang en dat het de economische koek groter maakt — en daarom een goede zaak is.

vinod-khoslaEen andere technoloog waar ik groot respect voor heb, Vinod Khosla, maakt zich – net als ik – zorgen over het effect van de toenemende inkomensongelijkheid. In zijn bespreking van de revolutie die gaande is op het gebied van kunstmatige intelligentie, die computers in staat stelt om informatie te analyseren en op waarde te schatten, beter dan mensen dat kunnen, schreef Khosla:

Hoewel de toekomst veelbelovend is en deze technologische revolutie kan uitmonden in spectaculair toenemende productiviteit en overvloed, roept de weg er naar toe allerlei vragen op over de veranderende aard van het werk en de vermoedelijke toename van de inkomensongelijkheid. Met minder behoefte aan menselijke arbeid en denkkracht, zal arbeid devalueren ten opzichte van kapitaal en zelfs nog meer ten opzichte van ideeën en superintelligente systemen. In een tijdperk van overvloed en toenemende inkomensongelijkheid kunnen we een versie van het kapitalisme, dat niet alleen gericht is op efficiënte productie, maar dat ook aandacht vraagt voor de minder wenselijke neveneffecten van het kapitalisme, goed gebruiken.

Dus het echte debat gaat over een nieuwe versie van het kapitalisme: gaan we deze vorm geven of doen we net alsof het wel in orde is dat een kleine elite steeds rijker wordt van de technologische revolutie en de mensen die hun baan kwijtraken steeds armer?

De invloed van geavanceerde technologieën zal in elk land anders zijn. China zal wereldwijd de grootste verliezer zijn vanwege de snelle verdwijning van productiewerk in de industrie. Het heeft verzuimd een sociaal vangnet te creëren, hoewel de inkomensongelijkheid er al te groot is. We kunnen daar meer onrust verwachten.

Opkomende economieën zullen de grote winnaars zijn.

Vorige maand had ik in zijn kantoor in Mexico-stad een lang gesprek met de Mexicaanse industrieel Carlos Slim Domit over de mondiale gevolgen. Carlos-Slim-DomitHij had een verrassend goed inzicht in de ontwikkelingen op het terrein van de technologie: computers, sensoren, netwerken, robotica, kunstmatige intelligentie en 3D-printing. Hij sprak over de opbloei van samenlevingen in ontwikkelingslanden door ruimere toegang tot informatie, onderwijs, gezondheidszorg en entertainment — en de noodzaak om de welvaart, die de nieuwe technologie met zich mee zal brengen, te delen en te verspreiden. Hij voorspelde de groei van tientallen miljoenen nieuwe banen in de dienstverlening in Mexico door te voorzien in de basisbehoeften van het Mexicaanse volk en hen in staat te stellen tijd vrij te maken voor ontspanning en studie. Hij ziet enorme kansen om infrastructuur aan te leggen waar niets is en om de levens van miljarden mensen te verbeteren, die dagelijks bezig zijn met de opgaaf om genoeg geld te verdienen om te kunnen overleven.

Landen zoals India, Peru en heel Afrika zullen dezelfde voordelen zien — voor tenminste twee of drie decennia, totdat de infrastructuur is opgebouwd en aan de behoeften van de bevolking is voldaan.

Vervolgens zal er niet voldoende werk zijn, zelfs daar niet, om alle mensen in dienst te nemen.

Slim’s oplossing hiervoor is om een driedaagse werkweek in te voeren, zodat iedereen een baan kan vinden en het geld kan verdienen dat nodig is voor vrije tijd en verstrooiing. Dit is geen slecht idee. We stevenen af op een toekomst waarin de kosten van de eerste levensbehoeften, energie en zelfs van luxegoederen zoals elektronica, zo laag zullen worden dat ze bijna gratis lijken — net zoals belminuten op de mobiele telefoon en informatie nu al praktisch niets meer kosten. Het gaat erom de weinige banen die overblijven op een eerlijke manier te verdelen.

its-where-the-future-is-a-universal-basic-income-for-all Het concept van een universeel basisinkomen wint ook wereldwijd aan populariteit omdat het steeds duidelijker wordt dat dalende kosten en afschaffing van bureaucratische rompslomp, het regeringen mogelijk maakt om haar burgers van een inkomen te voorzien dat hoog genoeg is voor de essentiële levensbehoeften. Het idee is om iedereen een inkomen te geven dat voldoende is om de kosten van levensonderhoud te dekken en om de tussenkomst van de overheid bij de selectie van mensen die sociale uitkeringen nodig hebben, te schrappen. Het voordeel van deze aanpak is dat werknemers de vrijheid krijgen om te beslissen hoeveel zij willen werken en onder welke voorwaarden. Door mensen de mogelijkheid te geven eigen initiatief te ontplooien in hun werk, variërend van filosofie en kunst tot zuivere wetenschap en uitvindingen, zal hun cultuur verrijkt worden op een manier die wij ons niet voor kunnen stellen.

De Duitse robot Toomas die klanten helpt hun boodschappen te vinden.

De Duitse robot Toomas die klanten helpt hun boodschappen te vinden.

In zijn boek Rise of the Robots zegt Martin Ford dat een basisinkomen moet worden gekoppeld aan maatregelen zoals het opdoen van kennis door onderwijs, uitvoering van gemeenschapstaken, of deelname aan milieuprojecten. Dit kan mensen motiveren om te werken in plaats van al hun tijd door te brengen in holografische werelden. Maar het zou de overheid ook weer terugbrengen in haar rol van overbodige beslisser over wat goed of niet goed is voor mensen.

Een andere mogelijkheid voor regeringen is om arbeid in te zetten voor de herbouw van de afbrokkelende infrastructuur van steden. Met sensoren, nieuwe nano-materialen en composieten en 3D-printing, kunnen we robuuste en slimme steden bouwen die meer levenskwaliteit bieden aan hun inwoners en efficiënter omgaan met energie. Denk aan de futuristische steden die we in sciencefiction films zagen. Zulke infrastructurele projecten vereisen allerlei vaardigheden, waarvoor ontslagen werknemers omgeschoold kunnen worden.

David Nordfors en Vint Cerf

David Nordfors en Vint Cerf

Een andere mogelijke oplossing, het geesteskind van internetpionier Vint Cerf en ondernemer David Nordfors, is om intelligente software te ontwikkelen die banen afstemt op de vaardigheden, talenten, passies, ervaringen en waarden van elk individu op de planeet. Ze zeggen dat er een bijna oneindige hoeveelheid werk gedaan moet worden en dat nu slechts een fractie van alle menselijke capaciteit wordt gebruikt. Mensen haten hun werk, waardoor enorm veel arbeidsvermogen verloren gaat. Met banen die zijn toegesneden op iemands passie, kunnen we een werkomgeving creëren waarin mensen zich voor de volle honderd procent aan hun bezigheden kunnen wijden. Omdat er meer wordt gedaan, zal de economie groeien. Dit is inderdaad een utopische droom; maar het is iets wat we kunnen en moeten nastreven.

Eindeloos zijn de uitdagingen en kansen in de toekomst die voor ons ligt. We moeten ons voorbereiden en een nieuwe versie van het kapitalisme ontwikkelen, een versie waarbij iederéén de vruchten plukt.

vivek-wadhwa Auteur: Vivek Wadhwa. Hij is staflid bij het Rock Center for Corporate Governance [‘t Besturen van een Onderneming] aan de Stanford University, directeur onderzoek bij het Center for Entrepreneurship and Research Commercialization at Duke [Centrum voor Ondernemerschap en Commercialisering van Onderzoek bij Duke] en een gewaardeerd staflid aan de Singularity University. Zijn vroegere aanstellingen omvatten Harvard Law School, de Universiteit van Californië in Berkeley en Emory University.

Dit artikel werd op 20 juli 2015 gepubliceerd in The Washington Post in de serie Innovaties.

Vertaling: © Florie Barnhoorn